فهرست مطالب
زانوی پرانتزی (ژنو واروم یا Genu Varum) حالتی است که در آن وقتی فرد صاف می‌ایستد و مچ پاها و قوزک‌ها به هم نزدیک‌اند، زانوها از هم فاصله دارند و پاها شکل کمان یا پرانتز پیدا می‌کنند. این حالت تا حدود دو سالگی معمولاً طبیعی است و خودبه‌خود اصلاح می‌شود، اما ادامه آن بعد از سه سالگی، شدید یا یک‌طرفه بودن آن، یا ایجاد آن در بزرگسالی باید توسط پزشک ارتوپد بررسی شود. درمان بسته به سن و علت، از پیگیری و اصلاح کمبود ویتامین D تا کفی طبی، بریس و جراحی اصلاحی متفاوت است.
یکی از مشکلاتی که می‌تواند باعث اختلال در راه رفتن طبیعی و نشستن شود، زانوی پرانتزی است. زانوی پرانتزی به دلایل مختلفی ممکن است در کودکان و بزرگسالان دیده شود. در این مقاله دلایل بروز، علائم، تشخیص، روش‌های درمان و مراقبت‌های پس از جراحی را بررسی کرده‌ایم.
زانوی پرانتزی چیست؟
زانوی پرانتزی که به آن ژنو واروم نیز گفته می‌شود، ناهنجاری‌ای است که در آن زانو فرم پرانتزی و کمانی پیدا می‌کند؛ به این معنا که قوزک‌های پا به هم نزدیک‌اند و زانوها از هم فاصله می‌گیرند. در این حالت وزن بدن بیشتر به سمت داخلی مفصل زانو منتقل می‌شود.
به علت وضعیت جنین در رحم مادر، زانوی پرانتزی تا حدود دو سالگی طبیعی است و در بیشتر موارد با راه رفتن و ایستادن کودک برطرف می‌شود. اما اگر این وضعیت تا سه سالگی ادامه پیدا کند، باید حتماً توسط پزشک ارتوپد معاینه شود.
| سن کودک | وضعیت معمول راستای زانو |
|---|---|
| تولد تا حدود ۲ سالگی | زانوی پرانتزی خفیف معمولاً طبیعی است |
| حدود ۲ تا ۳ سالگی | پاها به‌تدریج صاف می‌شوند |
| حدود ۳ تا ۵ سالگی | ممکن است زانوها کمی ضربدری شوند که معمولاً طبیعی است |
| حدود ۷ سالگی به بعد | راستای پاها معمولاً به حالت بزرگسالی نزدیک می‌شود |
اگر الگوی رشد فرزندتان با این روند متفاوت است، معاینه توسط پزشک ارتوپد توصیه می‌شود. برای آشنایی با حالت مقابل، مقاله زانوی ضربدری را بخوانید.
علت ناهنجاری زانوی پرانتزی چیست؟
عواملی که می‌توانند منجر به زانوی پرانتزی شوند عبارت‌اند از:
- کمبود ویتامین D یا کلسیم
- شکستگی استخوان و جوش خوردن نامناسب آن
- ضعف عضلانی
- بیماری‌های روماتیسمی
- چرخش پاها به سمت داخل
- اضافه وزن و چاقی در کودکان
- عادت‌های نادرست نشستن و ایستادن
- اختلال یا عدم هماهنگی در رشد صفحه رشد استخوان
- ضعف یا کوتاهی عضله همسترینگ
- زود راه افتادن کودک
- آرتروز یا استئوآرتریت، به‌ویژه درگیری بخش داخلی زانو در بزرگسالان
- بی‌ثباتی مفصل زانو
- وضعیت قرارگیری نوزاد در رحم مادر: وضعیت جمع‌شده جنین در رحم می‌تواند باعث زانوی پرانتزی فیزیولوژیک در نوزادان شود.
- عفونت‌های مفاصل
- مسمومیت با سرب یا فلوراید
- بیماری بلانت: در این بیماری، رشد بخش داخلی بالای استخوان ساق مختل می‌شود و باعث انحنا در زیر زانو می‌شود.
- بیماری ریکتز (راشیتیسم): کمبود ویتامین D منجر به این بیماری می‌شود که باعث نرم و ضعیف شدن استخوان‌ها می‌شود.
- بیماری پاژه: این بیماری بر روند بازسازی طبیعی استخوان در بزرگسالان تأثیر منفی دارد.
علائم زانوی پرانتزی
مهم‌ترین علامت، فاصله بین زانوها در حالتی است که مچ پاها کنار هم قرار دارند. علائم دیگر عبارت‌اند از:
- کمانی شدن ساق پا
- کاهش دامنه حرکت لگن
- درد در ناحیه زانو و لگن، به‌خصوص در سمت داخلی زانو در بزرگسالان
- مشکل در راه رفتن و دویدن
- بی‌ثباتی در زانو
- چرخش پنجه پا به داخل هنگام راه رفتن در برخی کودکان
عوارض زانوی پرانتزی
زانوی پرانتزی شدید اگر درمان نشود، به مرور می‌تواند مشکلاتی را برای بیمار ایجاد کند:
- آرتروز: به دلیل افزایش فشار بر بخش داخلی مفصل، احتمال ساییدگی زودرس زانو بیشتر می‌شود.
- تشدید بدشکلی با گذشت زمان، به‌ویژه در بیماری‌هایی مانند بلانت
- مشکل در راه رفتن، دویدن و خم شدن
- آسیب‌پذیری بیشتر مفاصل
- درد و التهاب مزمن در ناحیه زانو، قوزک پا و لگن
- تغییر در وضعیت بدنی که ممکن است بر ستون فقرات اثر بگذارد
- کمردرد مزمن در برخی بزرگسالان
تشخیص زانوی پرانتزی
پزشک ارتوپد برای تشخیص شدت زانوی پرانتزی، وضعیت پاها، زانوها و مچ‌ها را بررسی کرده و فاصله بین زانوها را در حالتی که قوزک‌ها کنار هم هستند با متر یا خط‌کش اندازه‌گیری می‌کند. همچنین با معاینه بیمار، وضعیت لگن و ستون فقرات را نیز بررسی می‌کند.
علاوه بر این، عکس رادیولوژی ایستاده از کل اندام تحتانی به تعیین زاویه انحراف و محل آن (استخوان ران یا ساق) کمک زیادی می‌کند. در صورت شک به راشیتیسم یا بیماری‌های متابولیک، آزمایش خون برای بررسی ویتامین D، کلسیم و فسفر درخواست می‌شود.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
- زانوی پرانتزی بعد از سه سالگی باقی مانده یا بدتر شده باشد.
- انحراف فقط در یک پا دیده شود.
- کودک قد کوتاه‌تر از همسالان داشته باشد یا هنگام راه رفتن بلنگد.
- در بزرگسالی، درد سمت داخل زانو همراه با افزایش انحراف ایجاد شده باشد.
پیشگیری از اختلال زانوی پرانتزی
روش قطعی برای پیشگیری از زانوی پرانتزی وجود ندارد، اما می‌توان از برخی شرایطی که ممکن است به آن منجر شوند جلوگیری کرد:
- تشخیص به‌موقع و مراجعه زودهنگام به پزشک در روند درمان بسیار تأثیرگذار است.
- دریافت کافی ویتامین D و کلسیم از بروز بیماری‌هایی مانند راشیتیسم که منجر به زانوی پرانتزی می‌شوند جلوگیری می‌کند.
- درمان مناسب شکستگی‌های پا احتمال بروز زانوی پرانتزی را کاهش می‌دهد.
- کنترل وزن، به‌ویژه در کودکان، فشار بر صفحه‌های رشد زانو را کمتر می‌کند.
- عمل به توصیه‌های پزشک باعث می‌شود اختلال شدیدتر نشود.
درمان زانوی پرانتزی
برای زانوی پرانتزی در سنین کمتر از دو سال معمولاً درمانی لازم نیست و فقط پیگیری انجام می‌شود. اگر علت زمینه‌ای مانند کمبود ویتامین D وجود داشته باشد، ابتدا همان علت درمان می‌شود. همچنین اگر بیمار بالای ده یا یازده سال سن داشته باشد و انحراف قابل توجه باشد، روش‌های غیرجراحی معمولاً به‌تنهایی شکل استخوان را اصلاح نمی‌کنند. روش‌های درمانی به‌طور کلی عبارت‌اند از:
- کفی و کفش طبی: کفی و کفش طبی با حمایت از قوس کف پا و اصلاح توزیع فشار، می‌تواند به بهبود نحوه راه رفتن و کاهش درد کمک کند.
- بریس زانو: بریس یا زانوبند طبی وسیله‌ای است که در اطراف زانو قرار می‌گیرد و حرکات و راستای مفصل را کنترل می‌کند. در برخی کودکان در حال رشد، به‌ویژه در مراحل اولیه بیماری بلانت، پزشک ممکن است بریس را تجویز کند تا رشد استخوان در جهت درست هدایت شود. تصمیم به استفاده از بریس و مدت آن بر عهده پزشک است.
- حرکات اصلاحی زانوی پرانتزی: این حرکات مجموعه‌ای از تمرین‌های ورزشی هستند که توسط پزشک ارتوپد، فیزیوتراپیست یا مربی ورزش اصلاحی توصیه می‌شوند و با تقویت عضلات به بهبود وضعیت بدن و کاهش درد کمک می‌کنند.
- جراحی زانوی پرانتزی: در بیماران بالای ده سال با انحراف قابل توجه، جراحی معمولاً مؤثرترین راه اصلاح است. جراحی استئوتومی استخوان درشت‌نی یا ران یکی از روش‌های رایج و شناخته‌شده درمان زانوی پرانتزی است و زاویه استخوان را اصلاح می‌کند. در کودکانی که هنوز در حال رشد هستند، گاهی از جراحی رشد هدایت‌شده با یک پلاک کوچک استفاده می‌شود.
در بزرگسالانی که درد آن‌ها بیشتر ناشی از آرتروز است، روش‌های درمان غیرجراحی زانو مانند کاهش وزن، فیزیوتراپی و تزریقات معمولاً اولین قدم هستند.
روش جراحی استئوتومی
در این روش بخشی از استخوان ساق پا (یا گاهی ران) برش داده می‌شود، استخوان در زاویه درست قرار می‌گیرد و سپس با کمک یک پلاک تثبیت می‌شود. جراحی استئوتومی با جابه‌جا کردن محور تحمل وزن، فشار را از روی بخش آسیب‌دیده زانو برمی‌دارد و به کاهش درد و کند کردن روند ساییدگی کمک می‌کند. این روش بیشتر برای افراد جوان‌تر و فعال با آرتروز محدود به یک بخش زانو مناسب است.
در سالمندانی که زانوی پرانتزی همراه با آرتروز پیشرفته دارند، معمولاً تعویض مفصل زانو گزینه مناسب‌تری است، زیرا در این عمل علاوه بر جایگزینی سطوح ساییده‌شده، راستای پا نیز اصلاح می‌شود. برای اطلاعات بیشتر مقاله آرتروپلاستی زانو را بخوانید.
دوره نقاهت و مراقبت پس از جراحی
مراقبت‌های پس از عمل تأثیر زیادی در روند بهبود بیمار دارند:
- توجه به توصیه‌های پزشک و مصرف به‌موقع داروها
- اجتناب از وارد کردن فشار زیاد به زانو و استفاده از واکر و عصا در روزهای اولیه پس از عمل
- استفاده از بریس به مدت یک تا سه هفته بسته به شرایط بیمار
- خودداری از استراحت طولانی‌مدت و بی‌تحرکی
- جلوگیری از نفوذ رطوبت به زخم جراحی
- خودداری از رانندگی و فعالیت‌های سنگین تا حدود یک الی دو ماه پس از عمل یا تا زمان اجازه پزشک
- استفاده از کمپرس یخ برای کم کردن تورم و التهاب
پس از عمل جراحی، بیمار معمولاً حدود یک روز در بیمارستان بستری است و سپس مرخص می‌شود. در بیشتر موارد بیمار از روز بعد از عمل می‌تواند با کمک عصا یا واکر راه برود و پس از حدود یک ماه به فعالیت‌های سبک روزانه بپردازد. معمولاً پس از حدود سه ماه ورزش‌های سبک و برای ورزش‌های سنگین حدود نه ماه زمان لازم است. این زمان‌ها تقریبی است و به میزان جوش خوردن استخوان و نظر پزشک بستگی دارد.
جمع‌بندی
درمان به‌موقع زانوی پرانتزی می‌تواند درد را تا حد زیادی کاهش دهد، راستای پاها را بهبود بخشد و خطر آرتروز زودرس و سایر مشکلات مفصلی را کمتر کند. نکته مهم این است که زانوی پرانتزی خفیف در نوزادان و کودکان زیر دو سال معمولاً طبیعی است و نیاز به نگرانی ندارد.
سوالات متداول
زانوی پرانتزی تا چند سالگی طبیعی است؟
زانوی پرانتزی خفیف تا حدود دو سالگی معمولاً طبیعی است و با راه رفتن کودک اصلاح می‌شود. اگر بعد از سه سالگی باقی بماند، شدید یا یک‌طرفه باشد، معاینه توسط ارتوپد لازم است.
آیا زانوی پرانتزی با ورزش درمان می‌شود؟
حرکات اصلاحی به تقویت عضلات، بهبود راه رفتن و کاهش درد کمک می‌کنند، اما معمولاً انحراف استخوانی قابل توجه را به‌تنهایی اصلاح نمی‌کنند.
آیا زانوی پرانتزی در بزرگسالی قابل درمان است؟
بله. بسته به شدت انحراف و وضعیت غضروف، از درمان‌های غیرجراحی تا جراحی استئوتومی یا تعویض مفصل زانو استفاده می‌شود. انتخاب روش پس از معاینه و بررسی عکس ایستاده تعیین می‌شود.
آیا زانوبند زانوی پرانتزی را صاف می‌کند؟
در بزرگسالان زانوبند شکل استخوان را تغییر نمی‌دهد و بیشتر برای کاهش درد و حمایت از زانو استفاده می‌شود. در برخی کودکان در حال رشد، بریس مخصوص ممکن است به هدایت رشد کمک کند.
آیا زانوی پرانتزی باعث آرتروز می‌شود؟
زانوی پرانتزی شدید فشار بیشتری به بخش داخلی زانو وارد می‌کند و می‌تواند احتمال ساییدگی زودرس آن بخش را افزایش دهد.
اگر نگران زانوی پرانتزی خود یا فرزندتان هستید، دکتر امیر برزنونی، فوق تخصص جراحی لگن و مفصل ران، پس از معاینه و بررسی عکس‌ها روش درمان مناسب را پیشنهاد می‌کنند. برای دریافت نوبت به صفحه تماس و رزرو نوبت مراجعه کنید.
