
فهرست مطالب
زانوی ضربدری (ژنو والگوم یا Genu Valgum) حالتی است که در آن زانوها به سمت داخل متمایل میشوند؛ بهطوری که وقتی فرد صاف میایستد و زانوهایش به هم میچسبد، مچ پاها از یکدیگر فاصله دارند. این وضعیت در سنین ۳ تا ۵ سالگی معمولاً طبیعی است و خودبهخود اصلاح میشود، اما اگر بعد از ۷ سالگی باقی بماند یا در بزرگسالی ایجاد شود، باید توسط پزشک ارتوپد بررسی شود. درمان بسته به سن و شدت انحراف، از ورزش اصلاحی و کفی طبی تا جراحی اصلاحی متغیر است.
زانوی ضربدری میتواند راه رفتن، ایستادن و نشستن را دچار اختلال کند، هرچند این عارضه نسبت به زانوی پرانتزی شیوع کمتری دارد. در ادامه این مقاله علت، علائم، عوارض و راههای درمان زانوی ضربدری را بررسی میکنیم.
زانوی ضربدری چیست؟
زانوی ضربدری یا ژنو والگوم نوعی اختلال در راستای اندام تحتانی است که موجب انحراف زانو به سمت داخل میشود؛ به این صورت که در حالت ایستاده، زانوهای فرد به سمت داخل و به هم نزدیکاند و مچ پاها از یکدیگر فاصله دارند. اگر از روبهرو به پاها نگاه کنیم، شکل پاها شبیه حرف X دیده میشود.
این نوع قرار گرفتن پاها، بسته به شدت انحراف زانو، میتواند مشکلات مختلفی برای بیمار ایجاد کند؛ زیرا وزن بدن بهجای توزیع متعادل، بیشتر به سمت بیرونی مفصل زانو منتقل میشود.
علت زانوی ضربدری چیست؟
زانوی ضربدری در سنین ۳ تا ۵ سال بخشی از روند طبیعی رشد کودک است و معمولاً جای نگرانی ندارد؛ اما اگر تا حدود ۷ سالگی خودبهخود اصلاح نشود، فقط در یک پا دیده شود یا شدت آن زیاد باشد، باید حتماً به پزشک ارتوپد مراجعه کرد.
این اختلال میتواند دلایل مختلفی داشته باشد که مهمترین آنها عبارتاند از:
- راشیتیسم (نرمی استخوان) و تغییر شکل استخوان در اثر آن
- چاقی و فشار بیش از حد به زانو در اثر اضافه وزن
- کمبود کلسیم و ویتامین D
- عوامل ژنتیکی و سابقه خانوادگی
- ضعف و کوتاهی عضله پشت ران (همسترینگ)
- عادت به نشستن قورباغهای
- آرتروز زانو، بهویژه درگیری بخش بیرونی مفصل در بزرگسالان
- راه افتادن زودرس کودک
- صافی کف پا
- سوءتغذیه
- عفونت زانو یا مفاصل
- آسیب یا شکستگیهایی که صفحه رشد استخوان را درگیر کرده باشند
علائم زانوی ضربدری چیست؟
مشخصترین علامت زانوی ضربدری دور شدن مچ پاها از یکدیگر در زمانی است که زانوها کنار هم قرار میگیرند. علائم دیگری نیز ممکن است دیده شود:
- درد پا، مچ، لگن و زانو
- سفتی و خشکی مفاصل
- خستگی زودرس پا هنگام پیادهروی
- احساس عدم ثبات زانو
- تغییر الگوی راه رفتن یا برخورد زانوها به هم هنگام راه رفتن یا دویدن
در بسیاری از کودکان، زانوی ضربدری هیچ دردی ایجاد نمیکند و تنها از نظر ظاهری توجه والدین را جلب میکند.
زانوی ضربدری چه عوارضی دارد؟
اگر زانوی ضربدری شدید باشد و درمان نشود، به مرور زمان ممکن است عوارض زیر را به دنبال داشته باشد:
- آرتروز زودرس زانو به دلیل فشار نامتعادل بر سطح مفصل
- تغییر الگوی راه رفتن
- دررفتگی یا ناپایداری کشکک زانو
- کوتاهی قد
- درد شدید پشت ساق، زانو و ران
- التهاب و خشکی مفاصل
راههای تشخیص زانوی ضربدری چیست؟
تشخیص زانوی ضربدری توسط پزشک متخصص و با معاینه انجام میشود و در صورت نیاز، برای تأیید تشخیص و اندازهگیری دقیق زاویه انحراف از عکسبرداری رادیولوژی (معمولاً عکس ایستاده از کل اندام تحتانی) استفاده میشود. در صورت شک به بیماریهای زمینهای مانند راشیتیسم، ممکن است آزمایش خون نیز درخواست شود.
نحوه معاینه به این صورت است که بیمار به پشت میخوابد و دو پایش را کنار هم قرار میدهد؛ در این حالت زانوها به هم میچسبند و قوزکهای داخلی از هم فاصله میگیرند. شدت تغییر شکل زانوها را فاصله بین قوزکها مشخص میکند:
| درجه | فاصله دو قوزک داخلی |
|---|---|
| نوع اول | تا حدود 2.5 سانتیمتر |
| نوع دوم | از 2.5 تا 5 سانتیمتر |
| نوع سوم | از 5 تا 7.5 سانتیمتر |
| نوع چهارم | بیشتر از 7.5 سانتیمتر |

روشهای درمان زانوی ضربدری چیست؟
اگر زانوی ضربدری کودک تا سن ۷ الی ۸ سالگی برطرف نشود، باید به پزشک ارتوپد مراجعه کرد. در سنین پایین معمولاً امکان درمان بدون عمل جراحی وجود دارد، اما اگر با بالا رفتن سن کودک عارضه برطرف نشود، پزشک راهکار درمانی مناسب، از جمله جراحی، را پیشنهاد میکند.
پزشک با توجه به سن، شدت انحراف، علائم و علت زمینهای، ممکن است روشهای درمانی مختلفی را پیشنهاد دهد که در ادامه به هر کدام میپردازیم. انتخاب روش نهایی همیشه پس از معاینه حضوری انجام میشود.
درمان علت زمینهای
اگر زانوی ضربدری ناشی از کمبود ویتامین D، راشیتیسم یا سوءتغذیه باشد، اصلاح این کمبودها زیر نظر پزشک، اولین و مهمترین قدم درمان است.
فیزیوتراپی و ورزش
برخی ورزشها و حرکات اصلاحی زانوی ضربدری میتوانند عضلات ران، باسن و پا را تقویت کرده و به بهبود راستای حرکتی و کاهش علائم کمک کنند. تمامی این ورزشها و حرکات اصلاحی باید تحت نظر پزشک ارتوپد و فیزیوتراپیست انجام شود. توجه داشته باشید که ورزش بهتنهایی معمولاً شکل استخوان را تغییر نمیدهد، اما در کنترل درد و بهبود عملکرد مؤثر است.
کفی طبی
در بسیاری از موارد، بهویژه وقتی صافی کف پا همراه زانوی ضربدری وجود دارد، از کفی طبی استفاده میشود که میتواند به مرور زمان و با استفاده منظم، نحوه راه رفتن و ایستادن بیمار را بهبود دهد.
زانوبند
زانوبند یا بریسهای مخصوص نیز روش دیگری برای کمک به درمان زانوی ضربدری است که بیشتر برای کاهش درد و حمایت از زانو به کار میرود و نوع آن را پزشک تعیین میکند.
کاهش وزن
همانطور که گفتیم، پزشک با توجه به شرایط بیمار روش درمانی را انتخاب میکند و کاهش وزن در بسیاری از موارد یک روش درمانی مکمل است. اضافه وزن میتواند باعث فشار بیشتر روی زانوها و در نتیجه تشدید زانوی ضربدری شود.
برای آشنایی با سایر روشهای بدون جراحی، مطلب درمان غیرجراحی زانو را مطالعه کنید.
عمل جراحی
معمولاً برای درمان زانوی ضربدری نیازی به عمل جراحی نیست، اما در مواردی که انحراف شدید است یا با درد شدید و اختلال در راه رفتن همراه باشد، عمل جراحی گزینه پیشنهادی است. این جراحی به دو صورت انجام میشود:
- جراحی رشد هدایتشده: این عمل برای کودکان در سن رشد استفاده میشود و سرعت رشد استخوان در بخش داخلی زانو را کم میکند تا رشد دو طرف به تعادل برسد.
- جراحی استئوتومی: در این عمل، استخوان برش داده شده و در راستای مناسب مجدداً کنار هم قرار میگیرد. این روش عموماً برای بزرگسالانی که از سن رشد عبور کردهاند استفاده میشود.
جراحی زانوی ضربدری به شیوه رشد هدایتشده
در این روش که بیشتر برای کودکان در سن رشد استفاده میشود، یک صفحه فلزی کوچک در سمت داخل زانو قرار داده میشود که به اصلاح مسیر رشد استخوان در آینده کمک میکند. پس از اینکه راستای استخوان اصلاح شد، این صفحه از زانوی فرد خارج میشود. زمانبندی این جراحی اهمیت زیادی دارد، زیرا باید پیش از پایان رشد کودک انجام شود.
جراحی زانوی ضربدری به شیوه استئوتومی
در این روش که مختص افراد بزرگسال است، استخوان (معمولاً استخوان ران در نزدیکی زانو) برش داده میشود، راستای آن تغییر میکند و از صفحات فلزی برای همتراز نگه داشتن استخوانها استفاده میشود. در نتیجه، محور تحمل وزن و حرکت مفصل زانو اصلاح میشود.
لازم به ذکر است که این روشهای جراحی معمولاً برای افراد مسن توصیه نمیشوند؛ در سالمندانی که زانوی ضربدری همراه با آرتروز پیشرفته دارند، معمولاً تعویض مفصل زانو گزینه مناسبتری است. برای آشنایی بیشتر با این عمل، مقاله آرتروپلاستی زانو را بخوانید.
چه زمانی باید به پزشک ارتوپد مراجعه کرد؟
- زانوی ضربدری کودک بعد از ۷ سالگی همچنان باقی مانده باشد.
- انحراف فقط در یک پا دیده شود یا رو به افزایش باشد.
- کودک قد کوتاهتر از همسالان خود داشته باشد یا علائم کمبود ویتامین D داشته باشد.
- درد زانو، لنگیدن یا خستگی زودرس هنگام راه رفتن وجود داشته باشد.
- زانوی ضربدری در بزرگسالی و همراه با درد مفصل ایجاد شده باشد.
جمعبندی
عوارض و مشکلاتی که زانوی ضربدری ایجاد میکند، میتواند روند طبیعی زندگی فرد را تا حد زیادی مختل کند؛ از این رو لازم است در صورت باقی ماندن علائم پس از ۷ سالگی یا بروز درد و انحراف در بزرگسالی، هرچه زودتر به پزشک ارتوپد مراجعه شود و روند درمان آغاز گردد.
سوالات متداول
آیا زانوی ضربدری در کودکان طبیعی است؟
بله، در بیشتر کودکان ۳ تا ۵ ساله زانوها کمی به سمت داخل متمایلاند و این حالت معمولاً تا حدود ۷ سالگی خودبهخود اصلاح میشود. اگر انحراف بعد از این سن باقی بماند یا شدید باشد، معاینه توسط ارتوپد لازم است.
آیا زانوی ضربدری با ورزش درمان میشود؟
ورزشهای اصلاحی با تقویت عضلات ران و باسن به کاهش درد و بهبود راه رفتن کمک میکنند، اما معمولاً شکل استخوان را بهتنهایی اصلاح نمیکنند. در انحرافهای شدید ممکن است جراحی لازم باشد.
آیا زانوی ضربدری در بزرگسالی قابل درمان است؟
بله. در بزرگسالان بسته به شدت انحراف و وضعیت مفصل، از درمانهای غیرجراحی مانند کاهش وزن، فیزیوتراپی و کفی طبی تا جراحی استئوتومی، و در سالمندان مبتلا به آرتروز پیشرفته، تعویض مفصل زانو استفاده میشود.
فرق زانوی ضربدری با زانوی پرانتزی چیست؟
در زانوی ضربدری زانوها به هم نزدیک و مچ پاها از هم دور هستند (شکل X)، اما در زانوی پرانتزی مچ پاها به هم نزدیک و زانوها از هم فاصله دارند (شکل پرانتز یا O).
آیا زانوی ضربدری باعث آرتروز میشود؟
زانوی ضربدری شدید و درماننشده، فشار را بهطور نامتعادل به بخش بیرونی زانو وارد میکند و میتواند احتمال آرتروز زودرس زانو را افزایش دهد.
اگر شما یا فرزندتان علائم زانوی ضربدری دارید، دکتر امیر برزنونی، فوق تخصص جراحی لگن و مفصل ران، پس از معاینه دقیق و بررسی تصویربرداری، مناسبترین روش درمان را پیشنهاد میکنند. برای دریافت مشاوره از صفحه تماس و رزرو نوبت اقدام کنید.
